Railway ticket Scam कुठे जातंय तुमचं रेल्वेचं तिकीट?

Railway ticket Scam | अग्रलेख : दशग्रीव्हा | कुठे जातंय तुमचं रेल्वेचं तिकीट?

काळ्या बाजारातल्यागुप्त वाटा – भारतीय रेल्वे ही देशाची जीवनवाहिनी मानली जाते. दररोज कोट्यवधी प्रवासी रेल्वेच्या मदतीने प्रवास करतात. मात्र, या प्रवासामागे अनेकदा लपलेला असतो, एक ‘काळा बाजार’– जो सामान्य प्रवाश्याच्या तिकीटांवर डल्ला मारतो. रेल्वे तिकीट बुकिंग मधला हा काळा बाजार अनेक वर्षांपासून चालू आहे आणि अजूनही अनेक ठिकाणी पाय रोवून उभा आहे. या लेखातून आपण या काळ्या बाजाराच्या कार्य पद्धतीचा,त्याच्या कारणांचा आणि परिणामांचा सखोल वेध घेणार आहोत.

काळा बाजार म्हणजे नेमकं काय ? रेल्वे तिकीट बुकिंगचा काळा बाजार म्हणजे असा अनधिकृत मार्ग, ज्यामध्ये दलाल किंवा एजंट प्रवाश्याच्या नावे तिकीट न बुक करता बनावट पद्धतीने तिकीट बुक करतात आणि नंतर ते तिकीट जास्त दराने विकतात. यातून सामान्य माणसाला वेळेवर तिकीट मिळत नाही, आणि नाईलाजाने त्याला अधिक पैसे मोजून तिकीट घ्यावे लागते.

हा काळा बाजार नेमका कसा चालतो? IRCTC सिस्टिमचा गैरवापर : IRCTC म्हणजे भारतीय रेल्वेचे अधिकृत ऑनलाइन तिकीट बुकिंग पोर्टल. एजंट किंवा दलाल अनेक बनावट आयडी तयार करून IRCTC वरून जलदगतीने तिकीट बुक करतात. काही जण तर स्क्रिप्टिंग सॉफ्टवेअर वापरून काही सेकंदांत तिकीट मिळवतात, जे सामान्य माणसाला अशक्य असते. Tatkal तिकीटांवर डोळा: Tatkal बुकिंग ही अशी सुविधा आहे जी प्रवासाच्या एक दिवस आधी सुरू होते आणि त्यात जागा मर्यादित असतात. दलाल Tatkal तिकीट आधीच बुक करून ठेवतात आणि नंतर प्रवाश्याला “तुमचं तिकीट मिळवून देतो” म्हणत जास्त दराने विकतात. रेल्वे स्टेशनवरचे दलाल: काही दलाल रेल्वे स्थानकांवर प्रत्यक्ष हजर असतात. ते प्रवाशांशी संपर्क साधतात आणि तिकीट मिळवून देण्याचं आश्वासन देतात. यातले काही दलाल रेल्वे कर्मचाऱ्यांशी संगनमत करून तिकीटांची हेराफेरी करतात.

कॅन्सल तिकीटांचा वापर: काही दलाल आधीच काही तिकीट बुक करून ठेवतात. जर ते न विकले गेले तर ते वेळेत रद्द करून परतावा घेतात.पण जर कोणी प्रवासी पैसे देऊन मागणी करतो, तर ते तिकीट त्याच्या नावावर ट्रान्स्फर करण्याची किंवा बनावट तिकीट देण्याची शक्यता असते.

फेक वेबसाइट्स आणि कॉल सेंटर फसवणूक: काही वेळा फेक वेबसाईट्स IRCTC सारख्या दिसणाऱ्या पोर्टल्स तयार करून लोकांकडून पैसे घेतात. पण प्रत्यक्षात ना तिकीट मिळतं, ना पैसे परत. काही फसवे कॉल सेंटरसुद्धा “Tatkalconfirmed ticket” म्हणून जाहिरातीदेतात.

या काळ्या बाजारामागची मानसिकता आणि कारणे

प्रवाशांची घाई आणि गरज: अनेकदा प्रवाश्याला तातडीने प्रवास करायचा असतो. Tatkalकिंवा तत्काळात तिकीटमिळवणं कठीण असल्याने ते दलालांच्या मागे लागतात.

सिस्टिमचा अकार्यक्षमपणा: IRCTC वर एकाच वेळी लाखो लोक लॉग इन करतात. त्यामुळे सामान्य माणसाला अनेकदा error किंवा server down सारखी अडचण येते. या सिस्टिमच्या त्रुटीमुळे दलालांना संधी मिळते.

नियंत्रणाचा अभाव: रेल्वे प्रशासनाकडून संपूर्ण व्यवस्थेवर एकसंध नियंत्रण ठेवणं कठीण होतं. विशेषतः स्टेशन परिसरातदलालांचं वाढतं नेटवर्क हे प्रशासनासाठी मोठं आव्हान ठरतं.

परिणाम– सर्वसामान्य माणसावर अन्याय या काळ्या बाजाराचा सर्वात मोठा फटका सामान्य प्रवाश्यालाच बसतो. त्याला जास्त पैसे देऊन तिकीट घ्यावं लागतं किंवा प्रवासच रद्द करावा लागतो. काही वेळा फेक तिकीट मिळाल्यानं रेल्वे प्रवासच अडतो, पोलीस कारवाई होते, आणि गैरसमज वाढतात. या प्रकारमुळे प्रवाश्यांचा रेल्वेप्रती असलेला विश्वास डळमळीत होतो.

प्रशासनाची पावलं

काही प्रयत्न OTP आणि Captcha प्रणाली: IRCTC ने आता अनेक सुरक्षापावलं उचलली आहेत. एकदाच लॉगिन, मोबाइल OTP, Captcha, आणि बुकिंग दरम्यान विलंब यामुळे स्क्रिप्टिंग सॉफ्टवेअर वर काही अंशी नियंत्रण ठेवता आलं आहे.

एजंट आयडी रद्द करणं: संशयास्पद एजंट आयडीरद्द करण्याची मोहिम वेळोवेळी राबवली जाते. पण अजूनही अनेक एजंट नवीन बनावट आयडी वापरून सिस्टम चुकवतात.

रेल्वे पोलिसांची कारवाई: RPF (Railway Protection Force) आणि GRP (Government Railway Police) वेळोवेळी स्टेशन परिसरात छापे घालतात. काही दलालांना अटकही होते. पण हे प्रमाण कमी आहे.

उपाय काय असू शकतो? IRCTC प्रणालीला अजून मजबूत करणं गरजेचं आहे. सायबर सुरक्षा अधिक सक्षम केली पाहिजे. AI आधारित प्रणालींनी फेक बुकिंग ट्रॅक करावं. रेल्वे कर्मचाऱ्यांवर नियंत्रण आणि ट्रान्सफर धोरण कठोर असावं. प्रवाश्यांनी फक्त अधिकृत IRCTC किंवा अधिकृत एजंटकडूनच तिकीट घ्यावं.

जनजागृती मोहीम – लोकांना काळा बाजार काय आहे, कसा टाळावा हे सांगणं गरजेचं आहे.

शेवटी…रेल्वे ही सामान्य माणसाची गरज आहे. प्रवासाच्या या सोयीवर कोणी काळ बनुन पडू नये, म्हणून प्रत्येक प्रवाश्यानं सजग राहणं महत्त्वाचं आहे. फक्त प्रशासन नाही, तर प्रत्येक नागरिकानेच काळ्या बाजाराविरुद्ध एक पाऊलपुढे टाकणं गरजेचे आहे. आपणच सजग राहून हा अंधार थोपवू शकतो.

लेखन – मनिष महादेव जोशी_₹udra

हे देखील वाचा- आमचे इतर अग्रलेख