Shravan Mas श्रावण म्हणजे काय?

Shravan Mas | अग्रलेख : दशग्रीव्हा

श्रावण म्हणजे काय? श्रावण – हा शब्द उच्चारताच आपल्या मनात गारवा दरवळतो, डोंगर उतरणाऱ्या धारा, सळसळणारे पाणी, हिरव्यागार गवताळ शेतं, आकाशात पसरलेली काळसर ढगांची रांग, आणि कानात गुंजणारी कोकिळेची तान अशा असंख्य सुंदर प्रतिमा तरळतात.

श्रावण महिना (Shravan Mas)

म्हणजे भारतीय पंचांगानुसार वर्षातील पाचवा महिना. हा महिना मुख्यतः जुलै-ऑगस्टमध्ये येतो. हिंदू संस्कृतीत श्रावण महिनेचं विशेष महत्त्व आहे. याला “श्रावण मास” म्हणूनही ओळखलं जातं. या काळात निसर्गाचा उत्सव जसा पाहायला मिळतो, तसाच धार्मिकतेचा, भक्तीचा आणि सांस्कृतिक उत्सवही अनुभवायला मिळतो. श्रावण म्हणजे… श्रावण म्हणजे पावसाच्या सरी, धुंद वाऱ्यांची मोकळी झरी. हिरव्या पानांत लपलेली चाहूल, निसर्गाचं मनमोकळं फुलणं अन् बहरत जाणारं फूल.

धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व श्रावण महिना भगवान शिवाला अर्पण केलेला महिना मानला जातो. या महिन्यात भक्त दर सोमवारी उपवास करतात, “श्रावण सोमवार” म्हणून शिवमंदिरांत गर्दी असते. रुद्राभिषेक, महामृत्युंजय मंत्र, आणि शिवमहिम्न स्तोत्र यांचा जप घराघरांत ऐकायला मिळतो. या काळातच नागपंचमी, हरतालिका, राखी पौर्णिमा (रक्षाबंधन), श्रावण सप्तमी, गोकुळाष्टमी, श्रावण अमावस्या असे अनेक सण येतात. प्रत्येक सणाची आपली परंपरा आणि गोडी आहे.

श्रावण म्हणजे सणांची सरमिसळ श्रावणात मुली नटून थटून देवीची पूजा करतात. रंगीबेरंगी चुड्या, ओवाळणं, गाणी-बोलणी आणि झिम्मा-फुगडी यामुळे गावाकडे श्रावणाचं खास वातावरण असतं.

निसर्ग सौंदर्य आणि श्रावण Shravan Mas – श्रावण महिना म्हणजे निसर्गाचं खुललेलं रूप. याच काळातशेतकऱ्याच्या नांगराने मातीत जीव ओतलेला असतो. शेतं डुलतात, पिकांचं रोपण केलं जातं. डोंगरांवरून पांढऱ्या धारा कोसळतात आणि वनराईतपक्ष्यांचे सूर ऐकू येतात.

“पावसाच्या सरीत नाचणारी पाने, ओल्या मातीचा सुगंध सारे घ्यावेत गाणे. श्रावण म्हणजे निसर्गाचं कवित्व, मनाच्या आंत खोल रुजलेलं सौंदर्याचंनातं. ” भावनांचा महिना श्रावणात फक्त सण-उत्सव नाहीत, तर अनेकांना हा महिना आठवणींनी भरलेला असतो. जुनी प्रेम कथाही श्रावणात रंगतात. कोणी प्रिय व्यक्तीपासून लांब असेल, तर या पावसात आठवणी अधिकच खोल जातात.

निसर्ग, श्रद्धा आणि प्रेम – सगळ्यांचं एकत्रित रूप म्हणजे ‘श्रावण’ या एका महिन्यात निसर्गाचा उत्सव, भक्तीची उंची आणि मनाच्या गूढ भावना यांचं एक सुंदर मीलन घडतं. तो ना केवळ एक ऋतू आहे, ना एक सण, तो एक अनुभव आहे. श्रावण म्हणजे

“मनात भिजणं, शब्दांत सांडणं, कवितेत रेखाटणं, आणि आठवणीत साठवणं…

श्रावण महिन्यातील दीप पूजन हा एक खास आणि पारंपरिक विधी आहे, जो मुख्यतः महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि काही भागांमध्ये मोठ्या भक्तिभावाने केला जातो. याला “दीप अमावस्या”, “दीप पूजन” किंवा “दीपदान अमावस्या” असंही म्हणतात. दीप पूजन म्हणजे काय? दीपपूजन हा श्रावण महिन्याच्या अमावस्येला (पौर्णिमेच्या अगोदरचा शेवटचा दिवस) केला जाणारा एकविशेष पूजाविधी आहे. या दिवशी घरातील सर्व दिवे – मातीचे, धातूचे, किंवा समई –यांचे पूजन केलं जातं. या मागे धार्मिक आणि आध्यात्मिक दोन्ही उद्देश आहेत. दिवा हा केवळ प्रकाशाचा नाही, तर ज्ञानाचा, शक्तीचा आणि सकारात्मकतेचा प्रतीक आहे. दिव्याच्या तेजाने अंध:कार नाहीसा होतो, तसंच आपल्या जीवनातल्या अज्ञान, दुःख आणि नकारात्मकता दूर होते. दीप पूजन कसे केले जाते?

• पूर्वतयारी:

घरातील सर्व दिवे गोळाकेले जातात – मातीचे दिवे, तांब्याची समई,पितळी दिवे. त्या दिव्यांना स्वच्छ करून, त्यात तेल किंवा तूप, वाती, आणि हळद-कुंकू लावले जाते. एक खास जागा – जसं की देवघर, अंगण,किंवा घराचा मध्य – सजवून तिथे हे दिवे ठेवले जातात.

• पूजा विधी:

प्रथम गणपती पूजन नंतर दीप पूजन – दिव्यांवर अक्षता, फुलं, हळद-कुंकू अर्पण केली जाते. दीपराजास्तोत्र, दीप पूजन मंत्र किंवा “शुभं करोतिकल्याणं” सारखे श्लोक म्हटले जातात. सर्व दिवे एकत्र पेटवले जातात. काही घरांत महिला फुगडी खेळतात, ओव्या म्हणतात आणि दिव्यांच्या भोवतीआनंद साजरा करतात.

• दीप पूजनाचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आर्थिक समृद्धीचा आशीर्वाद –

दिवा लक्ष्मीचे प्रतीक मानला जातो. घरातील नकारात्मक ऊर्जा दूर होते.

• पितृ तर्पणासारखी पवित्र भावना –

काही भागात हे पूजन पितरांसाठी देखील केलं जातं.

• नवस फेडणे आणि संकल्पपूर्ती –

काही जण नवसाने दिवे पूजतात, संकल्प पूर्ण झाल्यावर. दीपपूजन आणि स्त्रीशक्ती या दिवशी स्त्रिया विशेषत: उत्साहाने सहभागी होतात. काही भागात, विवाहित महिला नव विवाहितांना दिवे भेट देतात. याला “सौभाग्यदीपदान” असं म्हणतात. यातून संसारात प्रकाश नांदावा, अशी भावना असते.

• भावकविता –

दीपपूजनावर दिव्याच्या उजेडात शोधते मी दिशा, घरातच नव्हे, मनातही उजळते नवी आशा. श्रावण अमावस्या, पण काळोख नाहीसा होतो, प्रकाशाच्या साक्षीने नवसंजीवनी पाझरतो!”

Shravan Mas नोट : ही पूजा केवळ विधी म्हणून न करता, मनःशांती आणि सकारात्मकते साठी केली जाते. घरात लहान मुलांना, तरुणांना या दिवशी सामावून घेतल्यास, परंपरा पुढच्या पिढीकडे सहज जाते.

दीप पूजनासाठी ओव्या

देवघरात दिवा लावते, तेलवातीची पूजा, श्रावणात मातीच्या दिव्यांची खास मजा।

हळद कुंकू टाकित जाते, फुलांची केली आरास, दिव्याच्या झळाळीत नांदो सुखाचा प्रकाश।

म्हणत म्हणत ओव्या गाते, पावसात धरते फुगडी, श्रावणाची हाक ऐकू येते, अंगणी वाजे नांदी।

दिव्यांभोवती फिरे माळा, सौंदर्याची गोड लहर, नारीशक्तीची पूजा होते, जागतो उजळा साजिरा घर।

मातीचा दिवा सांगतो गोष्ट, पुराणांची साक्ष देतो, श्रद्धेने जो पेटविला, त्यास कधीही अंधार नसे वाटतो।

लक्ष्मी येई दिव्यांमध्ये, समाधान घेऊन येई, घराघरात नांदावे सुख, दीप पूजन हे सांगते खरी रीत।

ओवाळून दिवा ठेवते, नवसाने केला वसा, संकल्प पूर्ण होतो, साजरा होई श्रावण उत्सव सारा।

पितरांसाठी पेटवले दिवे, अमावस्येची पूजा खास, तेजाने त्यांचं मनही उजळो, लाभो आपुलकीचा प्रकाश।

• फुगडी म्हणताना म्हणता येणाऱ्या हलक्या-छान ओव्या Shravan Mas ovya

फुगडी फिरे दीपाभोवती, नारीची पूजा चालली सती।

श्रावण आला हिरवा-हिरवा, दिव्यांनी सजलं आंगण भारवा।

हातात फुलं, ओठीगाणी, दिव्यांच्या साक्षी नांदे प्रेमकथा जुनी।

नाव घ्या लक्ष्मीचं, आरती करा,श्रावणात दीप उजळवुनी घर फुलवु दरा।

अधिक खास ओवी – अंतर्मनात उजळणारी

मनाच्या मंदिरात उजळतो दिवा, श्रावणात नांदो नवा आरंभ नवा। अंधार पळो जाई, दीपचं तेज वाचो,भक्तीच्या भावात जीवन नांदो।

श्रावण हा अनुभवायचा महिना आहे. तो मनाने जगायचा आहे. पावसाच्या सरींसोबत स्वतः चं अंतर्मन शोधायचं आहे. म्हणूनच कदाचित हा महिना आपल्याला इतका प्रिय वाटतो.

लेखन – मनिष महादेव जोशी_रुद्रा

हे देखील वाचा – राजापूरमध्ये सापडली मध्ययुगीन बारव आणि तळे | अग्रलेख